Co to jest psychoterapia grupowa?
Psychoterapia grupowa to działania psychologiczne mające na celu zmianę i rozwój świadomości, w których czynnikiem terapeutycznym są zjawiska zachodzące w grupie. Mimo że podstawowym narzędziem pracy jest grupa, celem psychoterapii grupowej jest zawsze pomoc indywidualnemu pacjentowi.
Formy psychoterapii grupowej
Psychoterapią grupową określamy bardzo rozmaite formy terapii. Zróżnicowany jest czas trwania całego przedsięwzięcia, jak i pojedynczej sesji, liczebność, zasady dotyczące kwalifikacji chętnych oraz decydujące o warunkach pobytu, cel, dla którego dana grupa istnieje, warunki, w jakich podlega zakończeniu…
Krótkie formy terapeutyczne to intensywne grupy parodniowe, często stanowiące wprowadzenie do psychoterapii bądź związane z określoną tematyką (np. pomagające osobom, które doświadczyły podobnych, traumatycznych przeżyć). Najdłuższe formy to grupy trwające wiele lat, w których zmieniają się nie tylko uczestnicy, ale i prowadzący. Powszechnym sposobem (proponowanym w naszej Pracowni) organizacji grupy są cotygodniowe spotkania, trwające około 2 godzin, przez okres roku-dwóch lub o nieokreślonej dacie zakończenia.
W grupie terapeutycznej na ogół może być od kilku do kilkunastu uczestników.
Dla kogo przeznaczona jest psychoterapia grupowa
Ze względu na wielką rozmaitość form terapii grupowej można powiedzieć, że niemal każdy może korzystać z tego rodzaju pomocy. Niekiedy tematyka grupy, specyficzne trudności, którym jest poświęcona lub charakter ośrodka, w którym się odbywa, wskazują, dla kogo jest przeznaczona.
Jednak bardzo często – zwłaszcza w placówkach niepublicznych – można trafić na ofertę udziału w po prostu „grupie psychoterapeutycznej”. Na ogół jest to propozycja kierowana do ludzi, którzy borykają się z rozmaitymi kłopotami i trudnościami wewnętrznymi oraz na poziomie formalnym spełniają jedynie podstawowe kryteria (np. są pełnoletni). Zwykle przyjęcie do grupy poprzedzone jest rozmową z osobą lub osobami prowadzącymi i właśnie na tym spotkaniu zainteresowany może sprawdzić, czy obie strony wierzą, że dana grupa ma szansę być dla tego konkretnego człowieka pomocna.
Przeciwwskazaniem do uczestnictwa w grupie jest – na ogólnym poziomie – wysokie prawdopodobieństwo, że warunki, na których oparta jest grupa, są dla chętnego zbyt trudne do utrzymania, a więc że ten ktoś mógłby odejść z grupy przed wyznaczonym czasem bądź w sposób niezgodny z zasadami odchodzenia. Takie wydarzenie – przedterminowa rezygnacja z uczestnictwa – jest zdecydowanie niekorzystna zarówno dla osoby, która odchodzi, jak i dla pozostałych członków grupy.
Kiedy warto myśleć o podjęciu psychoterapii grupowej
Grupa psychoterapeutyczna stanowi pewien system, układ, którym rządzą prawidła identyczne, co w każdej innej grupie społecznej. Na ogół nie zdajemy sobie sprawy z tego, jak to się dzieje (ale możemy spostrzec, że się dzieje), że wśród kolejnych znajomych, współpracowników, ludzi nam bliższych i dalszych zajmujemy podobną, nie zawsze komfortową dla nas pozycję. Nawet po istotnej zmianie środowiska odnajdujemy się w podobnej roli i relacji do innych do tej sprzed zmiany. Jeżeli takiej konstatacji towarzyszy zawód, rozczarowanie, złość, smutek czy inne trudne uczucia, przekonujemy się, że miejsce, jakie zajmujemy wśród ludzi, jest dla nas źródłem cierpienia i niezadowolenia. Możemy na różne sposoby tłumaczyć sobie tę powtarzalność roli, w której się odnajdujemy. Jeżeli chcemy zbadać, na ile współuczestniczymy (aktywnie bądź przez wycofanie i bierność) w tworzeniu takiego właśnie świata, sensownym pomysłem wydaje się podjęcie terapii grupowej.
Psychoterapia jest cenną formą zdobywania konkretnej wiedzy o naszym funkcjonowaniu międzyludzkim. Dlatego jeśli wiążę swoje trudności z tym, co między mną a innymi osobami oraz biorę pod uwagę możliwość, że to w moim zachowaniu, spostrzeganiu, przeżywaniu sytuacji interpersonalnych pojawia się niezrozumiały dla mnie element relacje te psujący – wówczas mogę myśleć o uczestnictwie w grupie terapeutycznej. Krótko mówiąc – gdy biorę pod uwagę, że nie wiem o sobie czegoś, co istotnie wpływa w niekorzystny sposób na to, jak czuję się przy innych ludziach, grupa może być lekarstwem.
Jak i dlaczego psychoterapia grupowa działa
Uważam, że o skuteczności tej formy terapii decyduje połączenie dwóch cech, które rzadko występują razem w innych warunkach – połączenie odzwierciedlania codzienności oraz oparcia o zasady, które umożliwiają bezpieczne ujawnianie i weryfikowanie uczuć.
W grupie psychoterapeutycznej, jak w każdej innej grupie, trafiamy na zjawiska nieuchronnie związane z naszymi nieświadomymi wzorcami postępowania, nastawieniem, uprzedzeniami, wyobrażeniami. Dlatego w bardzo dosłowny sposób odtwarzamy w grupie zjawiska znane nam z codzienności. Czy nam się to podoba, czy nie (a na ogół niestety nie – i dlatego trafiamy do grupy), uczucia związane z pobytem w grupie terapeutycznej przypominają uczucia towarzyszące nam w każdym innym środowisku społecznym. To może brzmieć zniechęcająco, ale jest przesłanką, dla której właśnie grupa psychoterapeutyczna stanowi dobre laboratorium badania i eksperymentowania z relacją ja-inni.
Oczywiście odtwarzanie się w grupie sytuacji znanych nam z codzienności nie wystarczy do wprowadzenia zmiany i nie decyduje o terapeutyczności grupy. Owszem, stanowi o bezpośrednim dostępie do źródła naszych frustracji, niepokojów i złości, jednak samo w sobie raczej umacnia te trudne uczucia, a nie pozwala je przezwyciężać. Cechą grupy, która czyni sytuację korzystną dla uczestnika, jest fakt, że w przeciwieństwie do niemal wszystkich innych sytuacji interpersonalnych istnieje w niej jawna i umówiona zgoda na ujawnianie uczuć związanych z całością bycia w grupie, jak i konkretnymi w niej zdarzeniami. Na ogół na doświadczane trudności reagujemy działaniem – konfrontacją, agresją, ucieczką, wycofanie. W grupie podstawowym narzędziem pracy jest nazywanie tego, co przeżywamy. Dzięki temu przestajemy być powodowani emocjami, a decydujemy się sprawdzać, na ile są one adekwatne do rzeczywistości.
Do mówienia o uczuciach – i to w sytuacji, gdy uczucia te występują – konieczne jest duże poczucie bezpieczeństwa. O tym, że w grupie można czuć się bezpiecznie, decydują zasady i umowy grupowe, zawierane przed albo w momencie dołączania do grupy. Regulują one w najprostszym wariancie kwestie dyskrecji (utrzymania w ścisłej tajemnicy tożsamości uczestników) i obecności na sesjach, a w wariancie rozbudowanym – dopuszczają bądź zakazują kontaktów pozagrupowych, szczegółowo opisują sposób kończenia terapii i opuszczania grupy, płatności, kontakt z prowadzącymi, możliwość uczestnictwa w równoległej innej formie terapii, itp.
